Oddział Muzeum Regionalnego w Siedlcach

Opór i powstanie

  • Załoga obozu obawiała się oporu przywożonych tu ludzi. Wzmocnione środki ostrożności stosowano już na stacji kolejowej w Treblince. Do zajść jednak dochodziło. Brak jest materiałów, by wskazać na ilość tych wypadków.
  • Więźniowie zdawali sobie sprawę, że praca jedynie na krótki czas przedłuża im życie. Jedyną skuteczną bronią była ucieczka. Niewielu się to udało. Właściwie były tylko dwa sposoby. Albo uciekał więzień z komanda, które pracowało na zewnątrz obozu albo wyjeżdżał ukryty w wagonie towarowym z odzieżą. Niektórzy próbowali wydostać się podkopem. Niestety, nie udało się to. Wszyscy, którzy podjęli ucieczkę i zostali złapani, ponosili śmierć, często w wielkich męczarniach. Za udane ucieczki karano więźniów z danego komanda, przeważnie rozstrzeliwano 10 osób za jednego uciekiniera.
  • Więźniowie przebywający w obozie zrozumieli, że jedynym sposobem na wydostanie się z niego jest zbrojne powstanie. Wiedzieli, że albo zginą w walce, albo uciekną. Zawiązała się tajna organizacja, najpierw w obozie nr 1, później także w obozie nr 2. Więźniowie tworzyli „piątki” – grupy skupiające po 5 osób, i w miarę swoich możliwości gromadzili tępe narzędzia, drewniane deski i kołki potrzebne do forsowania ogrodzenia z drutów oraz benzynę do podpalenia zabudowań.
  • Na początku 1943 r. utworzyła się grupa określana jako Komitet Organizacyjny, która po wielu porażkach (epidemia tyfusu, niepowodzenie w zdobyciu broni metodą przekupienia wachmanów) przygotowała powstanie. W przedsięwzięciu tym duży udział mieli Żydzi, którzy przeżyli powstanie w warszawskim getcie i zostali w kwietniu i maju przywiezieni do Treblinki. W skład Komitetu Organizacyjnego wchodzili: Zelomir Bloch, Rudolf Masaryk, Marceli Galewski, Sudowicz, Salzburg, Samuel Rajman, Julian Chorążycki, Irena Lewkowska, Moněk, Leon Haberman, Lubling, Zeichet.
  • Działający prawdopodobnie od marca 1943 r. w obozie nr 2 Komitet Organizacyjny skupiał 10–12 osób. Grupa oporu w obozie nr 2 powstała początkowo niezależnie, w kwietniu 1943 r. przeniesiono do niego Blocha, który stanął na jego czele.
  • W lipcu 1943 r. zasadniczo zakończono palenie wydobytych zwłok. Transporty nadchodziły coraz rzadziej. Więźniowie obawiali się, że lada dzień może nastąpić ich likwidacja. Powstanie tajnej organizacji możliwe było dzięki mniejszej rotacji więźniów, kiedy ustabilizował się ich stan osobowy. Załoga zapewniała więźniów, że pozostaną przy życiu o ile będą dobrze pracować.
  • Plan powstania zakładał kradzież broni i amunicji z wartowni, podpalenie wszystkich zabudowań obozu i wspólny atak więźniów obozów nr 1 i 2 na załogę. Planowano zabicie jak największej liczby strażników, masową ucieczkę więźniów, a po sforsowaniu Bugu przyłączenie się ocalałych grup do partyzantów działających w lasach białostockich. Liczono na pomoc więźniów z karnego obozu pracy, którzy w liczbie około 400 osób wracali na platformach kolejowych z pracy na stacji kolejowej w Małkini i przejeżdżali obok obozu zagłady około godz. 16:00. W przypadku pełnego powodzenia zakładano nawet uderzenie na załogę obozu pracy i uwolnienie więźniów oraz spalenie zabudowań.
  • Powstanie wybuchło 2 sierpnia 1943 r. po południu. Był to poniedziałek, dzień wolny od pracy. W poniedziałki nie przybywały transporty.
  • Przed godz. 16:00 z wartowni, dzięki dorobionemu kluczowi, wyniesiono broń, amunicję i granaty. Akcja musiała rozpocząć się przed wyznaczonym czasem, gdyż esesman Kurt Küttner znalazł złoto u jednego z więźniów, który był zaangażowany w przygotowanie powstania, i rozpoczął natychmiast śledztwo. Spiskowcy zostali zaskoczeni tą sytuacją i postanowili natychmiast działać. Wywiązała się chaotyczna strzelanina, podpalono część zabudowań, a zatrudniony w garażu Stanislaus Lichtblau z Morawskiej Ostrawy, pseudonim „Standa”, wysadził w powietrze zbiornik z benzyną. Nie powiodło się natomiast zniszczenie komór gazowych i nie przerwano linii telefonicznej. Największy atak przeprowadzono na bramę główną, którą sforsowano po ciężkich stratach. Z odległości kilku kilometrów można było dostrzec słup czarnego dymu unoszący się nad obozem. Z komendantury Stangl zdołał nawiązać łączność z oddziałami stacjonującymi w pobliżu. Na pomoc pospieszyły oddziały z Małkini, Sokołowa Podlaskiego, Kosowa Lackiego, Ostrowi Mazowieckiej. W sumie liczyły one setki ludzi, którzy ścigali uciekających Żydów. Powstanie trwało 20–30 minut, z czego ostra wymiana strzałów około 10 minut.
  • W dniu powstania w obozie przebywało 840 więźniów, z czego 105 nie wzięło w ogóle udziału w tym zrywie – byli to już psychicznie zmęczeni i zrezygnowani ludzie. Przyjmuje się, że jedynie około 200 osobom udało się wydostać z obozu i ujść obławie. Z tej liczby końca wojny mogło doczekać co najwyżej 100 osób. Po zajęciu tych obszarów przez Armię Czerwoną, udało się odnaleźć około 40 ocalałych więźniów, część z nich ukrywała się w okolicznych lasach. Pierwsze zebranie byłych więźniów Treblinki II odbyło się 21 stycznia 1945 r. z inicjatywy Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej. Wtedy najprawdopodobniej powstało Koło Byłych Więźniów Treblinki, które zorganizowało spotkanie 15 lipca 1945 r. w mieszkaniu Oskara Strawczyńskiego, byłego więźnia obozu śmierci. Uczestniczyło w nim 15 więźniów z obozu śmierci oraz 3 z obozu pracy.
  • Nie ma pewnych danych dotyczących strat wśród esesmanów i Ukraińców, relacje na ten temat są sprzeczne. Najprawdopodobniej wśród ofiar śmiertelnych nie było Niemców.
  • Powstanie w Treblince odbiło się głośnym echem. Prasa konspiracyjna szeroko komentowała to wydarzenie, m.in. „Informacja Bieżąca” nr 32 (105) z 18 sierpnia 1943 r.

 

Lista więźniów, którzy przeżyli obóz zagłady w Treblince:
1. Czesław Augustyniak
2. Oskar Berżer
3. Abraham Bomba
4. Gustav Boraks
5. Henoch Brener
6. Cham Ciechanowski
7. Leizer Ciechanowski
8. Josef Czarny
9. Baron Czechowicz
10. Jakob Domb
11. Jakob Eisner
12. Pinchas Epstein
13. Leon Finkelstein
14. Aron Gelbard
15. Richard Glazar
16. Szymon Goldberg
17. Abraham Goldfarb
18. Zygmunt Gostyński
19. Sonia Grabinski
20. Tanhum Grinberg
21. Eliahu Grinsbach
22. Yosef Gross
23. Jacob Jakubowicz
24. Kalman Jankowski
25. Judah Kelin
26. Shalom (Stanisław) Kohn (Kon)
27. Abe Kon
28. Jacob Koszycki
29. Arie (Alexander) Kudlik
30. Lachman
31. Moszek (Mietek) Laks
32. Leon Lewi
33. Sonia Lewkowicz
34. Abraham Lindwasser
35. Moshe Luck
36. Markus
37. M. Mitelberg
38. Moshe Pacanowski
39. Marek Petakowski
40. Maniek Platkiewicz
41. Moshe Porzeczki
42. Henryk Posowalski (Pazovalski)
43. Henryk Rajchman (Yechiel M. Reichman)
44. Jerzy (Georg) Rajgrodzki
45. Samuel Rajzman
46. Meir Rak
47. Moshe Rappaport
48. Rojtman
49. Berek Rojzman
50. Eliahu Rosenberg
51. Wolf Shneiderman
52. Joseph Siedlecki
53. Oscar Strawczyński
54. Zygmunt Srawczyński
55. Henryk Sterling
56. Bronka Sukno
57. Wolf Szejnberg
58. Jacob Szmulewicz
59. Haim Sztajer
60. Kalman Taigman
61. Mieczysław Tobiasz
62. Eugeniusz Turowski
63. Karel (Charles) Unger
64. Szyja Warszawski
65. Wasser
66. Jankiel Wiernik
67. Samuel Willenberg
68. Ziegelman

Źródło: A. Donat, The death camp Treblinka. A documentary, New York 1979, s. 279–291.

Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince 

Oddział Muzeum Regionalnego w Siedlcach 

08-330 Kosów Lacki 

tel./fax: +48-25-781-16-58 kom. +48-606-985-414

 e-mail: biuro@treblinka-muzeum.eu